DE KALENDER OPSTELLEN

Hoe maak je een Bach-cantatekalender

Om de juiste muziek op de juiste datum te kunnen weergeven, moet je uiteraard een kalender van die datums aanmaken... En dat is nogal een uitdaging.

Bach schreef zowel liturgische als wereldlijke cantates, dus je moet de juiste datums voor beide soorten cantates kennen om een correcte kalender te maken. De wereldlijke cantates hebben allemaal een vaste datum (zoals bijvoorbeeld iemands verjaardag), maar voor de variabele liturgische dagen is enige berekening nodig om de juiste kalender te krijgen. Het probleem is dat de datums in een liturgisch jaar afhangen van drie componenten:

• Een deel met variabele datums berekend rond Kerstmis
• Het grootste deel van het jaar (ook variabele datums) berekend rond Pasen
• Een aantal vaste liturgische datums (zoals bijvoorbeeld Driekoningen op 6 januari of Maria-Boodschap op 25 maart van elk jaar)

Kortom, een liturgisch jaar is als volgt opgebouwd:

• Advent is de eerste periode van het liturgisch jaar, beginnend met Advent I, de 4e zondag voor Kerstmis. De daaropvolgende zondagen tot aan Kerstmis worden Advent II, III en IV genoemd;
• Kersttijd begint met Kerstmis (25 december) en eindigt met Driekoningen (6 januari). Hij kent vele liturgische dagen, waaronder Nieuwjaar;
• Gewone Tijd (Tijd na Driekoningen) loopt tussen Driekoningen en het begin van de Veertigdagentijd (Vastentijd) op Aswoensdag;
• De veertigdagentijd (Vastentijd) begint met Aswoensdag en eindigt op Palmzondag;
• De Heilige Week begint op Palmzondag en eindigt op Pasen;
• Paastijd loopt van Pasen tot Pinksteren;
• Gewone Tijd (Tijd na Pinksteren) begint op Pinksteren en loopt tot het einde van het liturgisch jaar.

Kerst en Pasen: een ingewikkelde relatie

Wat de berekening van een liturgisch jaar een beetje vreemd maakt, is dat Kerstmis een vaste datum heeft (25 december) maar een variabele weekdag, en Pasen het omgekeerde is: een variabele datum maar een vaste weekdag (zondag). En hun voorkomens in het jaar beïnvloeden elkaar:

• Als Kerstmis op een maandag valt, dan is Advent IV op 24 december, en valt Advent I zo laat mogelijk (3 december). Maar als Kerstmis op een zaterdag valt, dan valt Advent IV op 19 december, waardoor Advent I zeer vroeg valt (28 november). Dit heeft invloed op het aantal Trinitatis-zondagen van het voorgaande liturgische jaar in combinatie met de datum van het voorgaande Paasfeest;
• Evenzo beïnvloedt de weekdag van Driekoningen het mogelijke aantal zondagen na Driekoningen in combinatie met de datum van het daaropvolgende Pasen.

Zoals u zich kunt voorstellen zijn er verschillen tussen de liturgische kalenders van de katholieke kerk of de orthodoxe kerken; ik pas een pragmatische aanpak toe om de lutherse liturgische kalender te maken die past bij de Bach-cantates.

Liturgische datums berekenen: een voorbeeld uit 2025

Als voorbeeld berekenen we de liturgische datums voor 2025-2026. Dit zijn de benodigde stappen:

1. Bepaal de weekdag van eerste kerstdag 2025: donderdag;
2. Bepaal de datum van Advent IV, de laatste zondag vóór Kerstmis 2025: 21 december 2025;
3. Trek 21 dagen af van de datum van Advent IV, wat de datum van Advent I geeft, het begin van het liturgisch jaar: 30 november 2025;
4. Trek 7 dagen af van Advent I, wat je de datum geeft van de laatste mogelijke Trinitatis-zondag van het vorige liturgische jaar (2024-2025): 23 november 2025;
5. Zoek de datum van Pasen 2025 (van het vorige liturgische jaar 2024-2025) op: 20 april 2025 (je kan de datum van Pasen op veel plaatsen op het web vinden);
6. Tel 49 dagen op bij de paasdatum om de datum van Eerste Pinksterdag te bepalen (Pinksteren): 8 juni 2025;
7. Neem het aantal dagen tussen de laatste mogelijke Trinitatis-zondag (stap 4) en Pinksterzondag (stap 6), deel dit door 7 en trek er dan 1 van af: dat is het aantal zondagen na Trinitatis in het liturgisch jaar 2024-2025: 23. Dat liturgisch jaar heeft dus slechts 23 zondagen na Trinitatis, wat niet veel is; het kan oplopen tot 27, wat vrij zeldzaam is — de volgende keer is in 2035. Maar daar bestaat dan wel een heel mooie Bach-cantate voor (Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140);
8. Dan moet je berekenen hoeveel zondagen er zijn na Driekoningen — de periode tussen Driekoningen (6 januari) en Septuagesima, wat 63 dagen vóór Pasen is. Septuagesima is ook de eerste zondag die afhankelijk is van de datum van Pasen; tot dan (de zondagen na Driekoningen) waren alle data afhankelijk van Kerstmis. Trek dus 63 dagen af van de datum van Pasen (stap 5) om de datum van Septuagesima te berekenen: 16 februari 2025;
9. Vervolgens moet je de weekdag van Driekoningen bepalen (6 januari 2025 in ons voorbeeld): maandag;
10. Op basis van stap 9, bereken de datum van Driekoningen I, de eerste zondag na Driekoningen: 12 januari 2025;
11. Bereken het aantal weken tussen Septuagesima en Driekoningen I (het aantal dagen tussen beide gedeeld door 7): 5. In 2025 zijn er dus cantates voor 5 zondagen na Driekoningen. Het minimum is 2 en het maximum 6, wat zeer zeldzaam is (de volgende keer in 2038), zo zeldzaam dat het nooit voorkwam in Bachs cantate-producerende periode. Picander schreef wel een libretto, Valet will ich dir geben, maar er is geen bekende Bachmuziek op basis daarvan.

Dus nu hebben we de variabele datums voor het jaar 2025 berekend, maar in feite hebben we het laatste deel van het liturgisch jaar 2024-2025 en het eerste deel van het liturgisch jaar 2025-2026 berekend... Wat betekent dat je deze berekeningen voor twee opeenvolgende kalenderjaren moet uitvoeren om één liturgische kalender samen te stellen. Omslachtig, maar het werkt voor mij. Altijd benieuwd of er eenvoudigere (of meer correcte) manieren zijn om dit te doen.

Vaste data in de liturgische kalender

Voeg vervolgens de vaste data in de liturgische kalender toe:

• Kerstmis: 25 december
• Tweede kerstdag: 26 december
• Derde kerstdag: 27 december
• Nieuwjaar: 1 januari
• Driekoningen: 6 januari
• Maria Lichtmis of Festo Purificationis Mariae: 2 februari, 40 dagen na Kerstmis
• Maria-Boodschap (Annunciatie): 25 maart, 9 maanden voor Kerstmis. In Bachs tijd was het de enige liturgische dag waarop muziek was toegestaan tijdens de mis in de Tempus Clausum van de vasten
• Geboorte van Johannes de Doper: 24 juni
• Visitatie: 2 juli
• Michaelis of Sint-Michiel: 29 september

Wereldlijke gelegenheden

En om mijn Bach-cantateskalender te vervolledigen, heb ik alle gelegenheden toegevoegd waarvoor een cantate werd gemaakt (of enkele die ik zelf heb toegevoegd, zoals Bachs geboortedag en sterfdag):

• Hulde aan Christiaan, hertog van Saksen-Weissenfels: 12 januari
• Inhuldiging van de gemeenteraad van Mühlhausen: 4 februari
• Begrafenisdienst voor Johann Christoph von Ponickau: 6 februari
• Verjaardag van Christian, hertog van Saksen-Weissenfels: 23 februari
• Bachs verjaardag, Juliaanse kalender: 21 maart
• Begrafenis van Prins Leopold van Anhalt-Köthen: 24 maart
• Bachs verjaardag, Gregoriaanse kalender: 31 maart
• Huwelijk van Johann Lorenz Stauber: 5 juni
• 200e verjaardag van de Augsburgse Confessie: 26 juni
• Sterfdag van Bach: 28 juli
• Naamdag Augustus III en dr. August Friedrich Müller: 3 augustus
• Huwelijk: 11 augustus
• Ratswechsel 1727: 25 augustus
• Ratswechsel 1748: 26 augustus
• Ratswechsel 1731: 27 augustus
• Ratswechsel 1742: 29 augustus
• Ratswechsel 1723: 30 augustus
• Verjaardag van Carl Heinrich von Dieskau: 30 augustus
• Verjaardag kroonprins Friedrich Christian van Saksen: 5 september
• Viering Johann Christian von Hennicke: 28 september
• Café Zimmermann seizoensopening 1729: 1 oktober
• Verkiezingsverjaardag van Augustus III als Koning van Polen: 5 oktober
• Verjaardag van Augustus III van Polen, Keurvorst van Saksen: 7 oktober
• Begrafenis koningin Christiane Eberhardine: 17 oktober
• Hervormingsdag: 31 oktober
• Inwijding van de kerk en het orgel te Störmthal: 2 november
• Verjaardag van Prinses Charlotte Friederike van Nassau-Siegen: 30 november
• Huwelijk met Anna Magdalena Bach: 3 december
• Verjaardag van Maria Josepha, koningin van Polen en keurvorstIn van Saksen: 8 december
• Verjaardag van Leopold von Anhalt-Köthen: 10 december
• Benoeming van Gottlieb Kortte tot professor aan de Universiteit van Leipzig: 11 december

Dat is de volledige Bach-cantatekalender zoals ik die zie. Ik hoor graag wat u ervan vindt, en zeker als ik iets verkeerd heb.

Neem gerust contact met mij op via info@whichbachcantata.be.